হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ জীৱনী

হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ জীৱনী



ড° হোমি জেহাংগীৰ ভাভা কোন আছিল?

১৯০৯ চনৰ ৩০ অক্টোবৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা আৰু ১৯৬৬ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত মৃত্যু হোৱা ড° হোমি জাহাংগীৰ ভাভা ভাৰতৰ এগৰাকী বিশিষ্ট বিজ্ঞানী আৰু ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আছিল। তেওঁক প্ৰায়ে "ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ" বুলি কোৱা হয় আৰু ভাৰতৰ প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ) আৰু ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কৃতিত্ব লাভ কৰে।


ড° ভাভাৰ জন্ম ভাৰতৰ বম্বে (বৰ্তমান মুম্বাই)ৰ এটা বিশিষ্ট পাৰ্চী পৰিয়ালত। বম্বেত প্ৰাথমিক শিক্ষা সমাপ্ত কৰি পিছলৈ যুক্তৰাজ্যৰ কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। তাতে তেওঁ মেকানিকেল ইঞ্জিনিয়াৰিঙৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তাত্ত্বিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে।


পাৰমাণৱিক বিজ্ঞান আৰু পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অৱদান বিস্তৃত আছিল। কোৱাণ্টাম তত্ত্ব আৰু মহাজাগতিক ৰশ্মিৰ গৱেষণাত তেওঁ উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল আৰু ইলেক্ট্ৰন-পজিট্ৰন বিকিৰণৰ ওপৰত তেওঁৰ কামে কোৱাণ্টাম বিদ্যুৎগতিবিদ্যাৰ বিকাশৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। ড° ভাভাই ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু পাৰমাণৱিক শক্তিৰ শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ পোষকতা কৰিছিল।

তেওঁৰ নেতৃত্বত ১৯৪৮ চনত ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ গঠন কৰা হয়, আৰু ১৯৬৬ চনত মৃত্যুৰ আগলৈকে ইয়াৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।ভাভা পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ (BARC), যিটো বৰ্তমান ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰধান পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ।


ড° হোমী ভাভা এগৰাকী দূৰদৰ্শী বিজ্ঞানী আছিল যিয়ে ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল, যাৰ ফলত দেশখন পাৰমাণৱিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল। বিজ্ঞানৰ প্ৰতি তেওঁৰ অৱদান আৰু শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাই ভাৰতৰ লগতে সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিজ্ঞানী আৰু গৱেষকসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰি আহিছে।


হোমি জেহাংগীৰ ভাভাৰ শিক্ষা জীৱন।

বহুলভাৱে হোমী ভাভা নামেৰে পৰিচিত হোমী জেহাংগীৰ ভাভা ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক পদাৰ্থবিজ্ঞানী আৰু ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ বিকাশৰ বিশিষ্ট ব্যক্তি আছিল। তেওঁৰ শিক্ষা যাত্ৰাৰ চমু আভাস আগবঢ়ালোঁ:


  1. প্ৰাথমিক শিক্ষাঃ ১৯০৯ চনৰ ৩০ অক্টোবৰত ভাৰতৰ মুম্বাইত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল হোমী ভাভাৰ। ধনী পাৰ্চী পৰিয়ালৰ পৰা অহা তেওঁ বম্বেৰ কেথেড্ৰেল আৰু জন কনন স্কুলত প্ৰাথমিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে।
  2. স্নাতক অধ্যয়ন: ১৯২৭ চনত ভাভাই অধিক পঢ়া-শুনা কৰিবলৈ ইংলেণ্ডলৈ যাত্ৰা কৰে। তেওঁ কেম্ব্ৰিজৰ গনভিল এণ্ড কেয়াছ কলেজত নামভৰ্তি কৰে আৰু গণিতত অধ্যয়ন কৰে। কিন্তু পিছলৈ এই বিষয়টোৰ প্ৰতি থকা তীব্ৰ আগ্ৰহৰ বাবে তেওঁ পদাৰ্থ বিজ্ঞানলৈ স্থানান্তৰিত হয়। ভাভাই ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ স্নাতক অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ কৰি সন্মানেৰে স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।
  3. ডক্টৰেট অধ্যয়ন: স্নাতক শিক্ষা সমাপ্ত কৰি ভাভাই কেম্ব্ৰিজৰ কেভেণ্ডিছ লেবৰেটৰীত শৈক্ষিক সাধনা অব্যাহত ৰাখিছিল। প্ৰখ্যাত পদাৰ্থবিজ্ঞানী পল ডিৰাকৰ তত্বাৱধানত ভাভাই মহাজাগতিক ৰশ্মিৰ ওপৰত গৱেষণা কৰিছিল। ১৯৩৫ চনত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী সমাপ্ত কৰি পি.এইচ.ডি. কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ডিগ্ৰী লাভ কৰে।
  4. গৱেষণা আৰু কেৰিয়াৰ:  ডক্টৰেট ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ভাভাই এক আকৰ্ষণীয় গৱেষণা জীৱনত নামি পৰে। মহাজাগতিক ৰশ্মি, কোৱাণ্টাম তত্ত্ব, কণা পদাৰ্থ বিজ্ঞানকে ধৰি পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত তেওঁ উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। ভাভাৰ মহাজাগতিক ৰশ্মি পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ কামৰ ফলত ইলেক্ট্ৰন শ্বাৱাৰ পৰিঘটনা আৱিষ্কাৰ হয়, যাৰ ফলত মহাজাগতিক ৰশ্মি আৰু পদাৰ্থৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আভাস পোৱা যায়।
  5. ভাৰতলৈ উভতি আহি প্ৰতিষ্ঠানসমূহ প্ৰতিষ্ঠা কৰা: ১৯৩৯ চনত ভাভাই মৌলিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ দৃষ্টিভংগীৰে ভাৰতলৈ উভতি আহে। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ বিকাশ আৰু ভাৰতত শান্তিপূৰ্ণ উদ্দেশ্যত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ব্যৱহাৰ। ১৯৪৫ চনত তেওঁ মুম্বাইত টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তেওঁৰ নেতৃত্বত ভাৰতৰ প্ৰধান গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে পৰিগণিত হয়।
  6. আন্তৰ্জাতিক সহযোগিতা: ভাভাই পাৰমাণৱিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হৈ পৰিছিল। ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীত তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু ১৯৪৮ চনত ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ গঠনত তেওঁ যথেষ্ট সহায় কৰিছিল।
  7. স্বীকৃতি আৰু উত্তৰাধিকাৰ: বিজ্ঞানৰ প্ৰতি হোমী ভাভাৰ অৱদান আৰু ভাৰতত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ প্ৰতি তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীয়ে তেওঁক অসংখ্য প্ৰশংসা আৰু স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯৫৪ চনত পদ্মভূষণকে ধৰি কেইবাটাও সন্মানীয় বঁটা লাভ কৰে।১৯৬৬ চনত বিমান দুৰ্ঘটনাত ভাভাৰ কৰুণ মৃত্যুৱে এক উল্লেখযোগ্য কেৰিয়াৰ চুটি কৰি পেলালে যদিও তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰে ভাৰতৰ লগতে সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিজ্ঞানীসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰি আহিছে।


হোমি ভাভাৰ শৈক্ষিক যাত্ৰাই পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানত তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান আৰু ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ বিকাশত তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।


ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰা ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক পদাৰ্থবিজ্ঞানী হোমী জাহাংগীৰ ভাভা আছিল। তেওঁৰ বিস্তৃত গৱেষণা, তাত্ত্বিক অৱদান, আৰু পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত দূৰদৰ্শী নেতৃত্বৰ জৰিয়তে তেওঁৰ চিন্তা আৰু ধাৰণা বৈজ্ঞানিক হৈ পৰে।

ভাভাৰ বৈজ্ঞানিক যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল ১৯৩০ চনত কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ শিক্ষাৰ পৰা। তাত তেওঁ কোৱাণ্টাম বলবিজ্ঞান আৰু তাত্ত্বিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত আগৰণুৱা পল ডিৰাক, নীলছ বহৰ, ৱাৰ্নাৰ হাইজেনবাৰ্গ আদি প্ৰখ্যাত বিজ্ঞানীৰ নিৰ্দেশনাত কাম কৰিছিল। ভাভাই এই অত্যাধুনিক বৈজ্ঞানিক ধাৰণাবোৰৰ মাজত নিজকে বিলীন কৰি বিষয়টোৰ প্ৰতি গভীৰ বুজাবুজি গঢ়ি তুলিছিল।


কেম্ব্ৰিজত থকা সময়ছোৱাত ভাভাই মহাজাগতিক ৰশ্মি পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁ "কেছকেড শ্বাৱাৰ" নামেৰে জনাজাত পৰিঘটনাটোৰ তাত্ত্বিক ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল, যিটো পৰিঘটনা ঘটে যেতিয়া উচ্চ শক্তিৰ মহাজাগতিক ৰশ্মিৰ কণা এটাই পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ সৈতে ক্ৰিয়া কৰে। ভাভাৰ কেছকেড শ্বাৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ কামে উচ্চ শক্তিৰ কণিকাৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ বুজাবুজিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

কোৱাণ্টাম ইলেক্ট্ৰ’ডাইনেমিক্স (QED)ৰ উদীয়মান ক্ষেত্ৰখনত কাম আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে ভাভাৰ বৈজ্ঞানিক চিন্তা-চৰ্চা আৰু অধিক বিকশিত হয়। তেওঁ নতুন গাণিতিক কৌশলৰ বিকাশত অৰিহণা যোগাইছিল যিয়ে পদাৰ্থবিজ্ঞানীসকলক উপপৰমাণু কণিকাৰ আচৰণ গণনা আৰু বুজিবলৈ সহায় কৰিছিল। কিউইডিত ভাভাৰ কাম, বিশেষকৈ তেওঁৰ "ভাভা বিকিৰণ" প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰণয়ন পদাৰ্থবিজ্ঞানীসকলৰ বাবে ইলেক্ট্ৰন আৰু পজিট্ৰনৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া অধ্যয়নৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য আহিলা হৈ পৰিছিল।


পঢ়া-শুনা সমাপ্ত কৰি ভাভাই ১৯৩৯ চনত ভাৰতলৈ উভতি আহি বৈজ্ঞানিক গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ কামত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হৈ পৰে। ভাৰতৰ অত্যাধুনিক বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হোৱা মুম্বাইত টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ) প্ৰতিষ্ঠা কৰাত তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ভাভাৰ দূৰদৰ্শী নেতৃত্ব আৰু বৈজ্ঞানিক বুদ্ধিমত্তাৰ বাবেই ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচী আৰম্ভ হয়। তেওঁ দেশৰ উন্নয়নৰ বাবে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ সম্ভাৱনাক স্বীকাৰ কৰিছিল আৰু পাৰমাণৱিক শক্তিৰ শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ চেম্পিয়নশ্বিপ কৰিছিল। তেওঁৰ নিৰ্দেশনাত ভাৰতৰ প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হয়, যিটো বৰ্তমান ভাভা পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ (BARC) নামেৰে জনাজাত।


ভাৰতত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ বিকাশ আৰু পাৰমাণৱিক গৱেষণাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ লগে লগে ভাভাৰ বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা অধিক ব্যৱহাৰিক আৰু প্ৰয়োগমুখী হৈ পৰিল। ৰিয়েক্টৰৰ ডিজাইন, ইন্ধন চক্ৰ প্ৰযুক্তি, বিকিৰণ সুৰক্ষা আদিকে ধৰি পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন দিশত তেওঁ সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিছিল। তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী আৰু বৈজ্ঞানিক বিশেষজ্ঞতাই ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীক স্বাৱলম্বীতা আৰু প্ৰযুক্তিগত উন্নতিৰ দিশত পৰিচালিত কৰাত সহায়ক আছিল।


মুঠৰ ওপৰত কঠোৰ গৱেষণা, তাত্ত্বিক অৱদান, দূৰদৰ্শী নেতৃত্বৰ জৰিয়তে হোমী জাহাংগীৰ ভাভাৰ চিন্তা বিজ্ঞানসন্মত হৈ উঠিছিল। তেওঁ মৌলিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ গভীৰ বুজাবুজিৰ সৈতে ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ সংমিশ্ৰণ ঘটাই পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।


People often search Google for answers to the following questions:

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভা কোন?

উত্তৰঃ হোমী জেহাংগীৰ ভাভা এগৰাকী ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক পদাৰ্থবিজ্ঞানী আৰু ভাৰতৰ মুম্বাইস্থিত টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ)ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সঞ্চালক আছিল। ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ হিচাপে গণ্য কৰা হয় আৰু পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু কোৱাণ্টাম তত্ত্বৰ বিকাশত তেওঁ উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ জন্ম কেতিয়া আৰু ক’ত হৈছিল?

উঃ হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ জন্ম হৈছিল ১৯০৯ চনৰ ৩০ অক্টোবৰত ভাৰতৰ মুম্বাইত।

প্ৰশ্ন : বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ প্ৰধান অৱদান কি আছিল?

উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু কোৱাণ্টাম তত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত ভাভাই উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁ "ভাভা বিকিৰণ" তত্ত্বৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যিয়ে পৰমাণু নিউক্লিয়াছৰ দ্বাৰা উচ্চ শক্তিৰ ইলেক্ট্ৰন বিকিৰণৰ ব্যাখ্যা কৰে আৰু কোৱাণ্টাম ক্ষেত্ৰ তত্ত্বৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাভাই ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীও আৰম্ভ কৰি দেশৰ প্ৰথম পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰৰ ভেটি স্থাপন কৰে।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই প্ৰস্তাৱ কৰা "ভাভা বিকিৰণ" তত্ত্ব কি?

উত্তৰঃ ভাভা-হাইটলাৰ তত্ত্ব বুলিও জনাজাত "ভাভা বিকিৰণ" তত্ত্বত পৰমাণু নিউক্লিয়াছৰ দ্বাৰা উচ্চ শক্তিৰ ইলেক্ট্ৰন বিকিৰণৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভাভাৰ তত্ত্বই উচ্চ শক্তিত ইলেক্ট্ৰনৰ আচৰণ ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰিছিল আৰু কোৱাণ্টাম ক্ষেত্ৰ তত্ত্বৰ বিকাশত যথেষ্ট অৱদান আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন : ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই কি ভূমিকা পালন কৰিছিল?

উঃ ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী প্ৰতিষ্ঠা কৰাত ভাভাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ১৯৪৮ চনত ভাৰতীয় পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ গঠনত তেওঁ যথেষ্ট সহায় কৰিছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ হয়। ভাভাই ভাৰতৰ প্ৰথম পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল আৰু শান্তিপূৰ্ণ উদ্দেশ্যত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ দিশত কাম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই তেওঁৰ কামৰ বাবে কিবা বঁটা বা স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল নেকি?

উঃ হয়, ভাভাই বিজ্ঞানলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে কেইবাটাও বঁটা আৰু স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯৪১ চনত লণ্ডনৰ ৰয়েল ছ’চাইটিৰ ফেলো নিৰ্বাচিত হয়, ১৯৪২ চনত এডামছ বঁটা লাভ কৰে আৰু ১৯৫৪ চনত ভাৰতৰ অন্যতম অসামৰিক সন্মান পদ্মভূষণ লাভ কৰে।১৯৭২ চনত মৰণোত্তৰ ভাবে পদ্ম বিভূষণ বঁটাও লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন : ভাৰতত বিজ্ঞানৰ প্ৰতি হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল?

উঃ ভাৰতক পাৰমাণৱিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত স্বাৱলম্বী কৰি তোলাৰ দৃষ্টিভংগী ভাভাৰ আছিল। তেওঁ সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰত বিশ্বাসী আছিল আৰু টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ) আৰু ট্ৰম্বেত (বৰ্তমান ভাভা এটমিক ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰ নামেৰে জনাজাত)ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশৰ লক্ষ্য লৈছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই কেতিয়া দেহাৱসান ঘটালে?

উঃ ১৯৬৬ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত ফ্ৰান্সৰ মণ্ট ব্লাংকৰ ওচৰত বিমান দুৰ্ঘটনাত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ অকাল মৃত্যুত ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনৰ লগতে বৈজ্ঞানিক সমাজৰ বাবে যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ কি শৈক্ষিক পটভূমি আছিল?

উঃ ভাভাই প্ৰাথমিক শিক্ষা মুম্বাইৰ কেথেড্ৰেল আৰু জন কনন স্কুলত সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ যুক্তৰাজ্যৰ কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। কেম্ব্ৰিজৰ পৰা মেকানিকেল ইঞ্জিনিয়াৰিঙত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰি পিছলৈ পি.এইচ.ডি. একেখন প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা পদাৰ্থ বিজ্ঞানত ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন : তেওঁৰ বৈজ্ঞানিক সাধনাৰ বাহিৰেও হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ আন কিবা আগ্ৰহ বা চখ আছিল নেকি?

উঃ হয়, ভাভাৰ কলা, বিশেষকৈ চিত্ৰকলা আৰু সংগীতৰ প্ৰতি তীব্ৰ আগ্ৰহ আছিল। তেওঁৰ চিত্ৰৰ সংকলন আছে বুলি জনা গৈছিল আৰু আজৰি সময়ত পিয়ানো বজাই ভাল পাইছিল। ভাভাৰ কলাৰ প্ৰতি প্ৰশংসা তেওঁৰ বৈজ্ঞানিক প্ৰচেষ্টাৰ সৈতে প্ৰায়ে ছেদ হৈছিল, কিয়নো তেওঁ বিভিন্ন শাখাৰ আন্তঃসংযোগক চিনি পাইছিল।

প্ৰশ্ন : ভাৰতত বৈজ্ঞানিক গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই কেনেদৰে অৰিহণা যোগাইছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ মুম্বাইত টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ) প্ৰতিষ্ঠা কৰাত ভাভাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ১৯৪৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা এই প্ৰতিষ্ঠানটোৰ বাবে আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াবলৈ তেওঁ উদ্যোগপতি ছাৰ দোৰাবজী টাটাক সফলতাৰে পতিয়ন নিয়াইছিল।ভাভাই ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সঞ্চালক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি টিআইএফআৰক ভাৰতৰ আগশাৰীৰ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। ট্ৰম্বেত পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল, যিটো পিছলৈ ভাভা পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ (BARC) হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন : টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (টিআইএফআৰ)ৰ বাবে হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল?

উঃ ভাভাই TIFR মৌলিক বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কল্পনা কৰিছিল য’ত ভাৰতীয় বিজ্ঞানীসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত অত্যাধুনিক গৱেষণা কৰিব পাৰিব। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল এনে এক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা যিয়ে সৃষ্টিশীলতাক লালন-পালন কৰে, আন্তঃশাখা সহযোগিতাক উৎসাহিত কৰে, আৰু বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত উৎকৃষ্টতাক প্ৰসাৰিত কৰে। টিআইএফআৰৰ বাবে ভাভাৰ দৃষ্টিভংগী আছিল ইয়াক বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট অৰিহণা যোগোৱা বিশ্বমানৰ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে গঢ়ি তোলা।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ আন বিজ্ঞানীৰ সৈতে কোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা বা সম্পৰ্ক আছিল নেকি?

উঃ হয়, ভাভাৰ তেওঁৰ সময়ৰ প্ৰখ্যাত বিজ্ঞানীসকলৰ সৈতে বিস্তৃত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা আৰু সংযোগ আছিল। তেওঁ নীলছ বহৰ, ৰবাৰ্ট অপেনহাইমাৰ, এলবাৰ্ট আইনষ্টাইন আদি বিজ্ঞানীৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে কাম কৰিছিল। ভাভাৰ সহযোগিতাই তেওঁক পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনৰ শেহতীয়া উন্নয়নৰ সৈতে আপডেট হৈ থাকিবলৈ আৰু বিশ্বৰ আগশাৰীৰ বিজ্ঞানীসকলৰ সৈতে ধাৰণা বিনিময় কৰিবলৈ সুবিধা কৰি দিলে।

প্ৰশ্ন : ভাৰতত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ উত্তৰাধিকাৰ কি?

উঃ ভাৰতত ভাভাৰ উত্তৰাধিকাৰ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আৰু বহুমুখী। ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ হিচাপে গণ্য কৰা হয় আৰু পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানত অগ্ৰণী অৱদান আগবঢ়াইছিল। ভাভাই টিআইএফআৰ আৰু বিএআৰচিৰ দৰে বৈজ্ঞানিক গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰি ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ বৈজ্ঞানিক উন্নতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী আৰু নেতৃত্বই ভাৰতৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বিজ্ঞানীসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন : ভাৰতত পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ সন্ধানত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই কি কি প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল?

উঃ ভাৰতত পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ সন্ধানত ভাভাই কেইবাটাও প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত এটা উল্লেখযোগ্য প্ৰত্যাহ্বান আছিল আন্তঃগাঁথনি আৰু সম্পদৰ অভাৱ। শূন্যৰ পৰা পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী গঢ়ি তুলিবলৈ যথেষ্ট আৰ্থিক আৰু কাৰিকৰী সহায়ৰ প্ৰয়োজন হৈছিল, যিটো ভাভাই সহযোগিতা আৰু ধন সংগ্ৰহৰ প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে লাভ কৰিবলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ সম্ভাৱনীয়তা আৰু প্ৰয়োজনীয়তাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা সন্দেহবাদী আৰু সমালোচক আছিল যদিও ভাভাই অধ্যৱসায় কৰি এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহ সফলতাৰে অতিক্ৰম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বাহিৰে আন ক্ষেত্ৰত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই অৰিহণা যোগাইছিল নেকি?

উত্তৰঃ ভাভা মূলতঃ পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ অৱদানৰ বাবে পৰিচিত হ’লেও তেওঁৰ আগ্ৰহ এই ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত আছিল। মহাজাগতিক ৰশ্মি পদাৰ্থ বিজ্ঞান, কোৱাণ্টাম তত্ত্ব, উচ্চ বায়ুমণ্ডলত মহাজাগতিক ৰশ্মিৰ অধ্যয়ন আদিতো তেওঁ অৱদান আগবঢ়াইছিল। ভাভাই তাত্ত্বিক আৰু পৰীক্ষামূলক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত গৱেষণা কৰি তেওঁৰ বহুমুখীতা আৰু বৌদ্ধিক কৌতুহল প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই ভাৰতত বৈজ্ঞানিক শিক্ষা আৰু গৱেষণাক কেনেকৈ প্ৰসাৰিত কৰিছিল?

উঃ ভাৰতত বৈজ্ঞানিক শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত ভাভাই উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। টি আই এফ আৰ আৰু বি এ আৰ চিৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উপৰিও তেওঁ যুৱ বিজ্ঞানীসকলক সক্ৰিয়ভাৱে উৎসাহিত আৰু সহায় কৰিছিল। ভাভাই ভাৰতীয় গৱেষকসকলক উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ আৰু অত্যাধুনিক বৈজ্ঞানিক গৱেষণাত নিয়োজিত হোৱাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰাত বিশ্বাস কৰিছিল। তেওঁৰ এই প্ৰচেষ্টাৰ ফলত দেশত বৈজ্ঞানিক প্ৰতিভাক লালন-পালন কৰিবলৈ বৃত্তি কাৰ্যসূচী আৰু ফেল’শ্বিপৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন : তেওঁৰ বৈজ্ঞানিক সাধনাৰ সমান্তৰালকৈ হোমী জেহাংগীৰ ভাভাৰ কোনো ৰাজনৈতিক জড়িততা আছিল নেকি?

উঃ ভাভাই মূলতঃ নিজৰ বৈজ্ঞানিক কাম-কাজত গুৰুত্ব দিছিল যদিও তেওঁৰ কিছু ৰাজনৈতিক জড়িততা আছিল। পাৰমাণৱিক বিজ্ঞান আৰু পাৰমাণৱিক শক্তিৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত ভাৰত চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়াৰ কামত তেওঁ সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল। পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ হিচাপে তেওঁ পাৰমাণৱিক শক্তি সম্পৰ্কীয় ভাৰতৰ নীতি প্ৰণয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত দেশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ বিকাশত হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই কেনেদৰে অৰিহণা যোগাইছিল?

উঃ ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ বিকাশত ভাভাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ভাৰতৰ প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক গৱেষণা ৰিয়েক্টৰ অপ্সৰা নামেৰে ট্ৰম্বে পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰতিষ্ঠা কৰাত তেওঁৰ সহায় আছিল। ভাভাৰ দৃষ্টিভংগী আৰু নেতৃত্বই পৰৱৰ্তী পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰ আৰু ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদন ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাট মুকলি কৰি দিলে।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভা কোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈজ্ঞানিক সংস্থাৰ সৈতে জড়িত আছিল নেকি?

উঃ হয়, ভাভা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈজ্ঞানিক সংস্থাসমূহৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিজ্ঞান সমিতিৰ সদস্য হিচাপে ১৯৫৫ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পাৰমাণৱিক শক্তিৰ শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ সন্মিলনৰ সভাপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।এই সংগঠনসমূহৰ সৈতে ভাভাৰ জড়িততাই পাৰমাণৱিক শক্তিৰ শান্তিপূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা আৰু সহযোগিতাৰ প্ৰসাৰত সহায় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : কোৱাণ্টাম ক্ষেত্ৰ তত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত ভাভাৰ অৱদানৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?

উঃ উচ্চ শক্তিত কণিকাৰ আচৰণৰ বিষয়ে আমাৰ বুজাবুজিক আগুৱাই নিয়াত কোৱাণ্টাম ক্ষেত্ৰ তত্ত্বলৈ ভাভাৰ অৱদান উল্লেখযোগ্য আছিল। "ভাভা বিকিৰণ" নামেৰে জনাজাত তেওঁৰ তত্ত্বই পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছৰ দ্বাৰা উচ্চ শক্তিৰ ইলেক্ট্ৰন বিকিৰণৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰিছিল। এই কামে কণিকাৰ কোৱাণ্টাম প্ৰকৃতিৰ মূল্যৱান অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰদান কৰিছিল আৰু কোৱাণ্টাম ক্ষেত্ৰ তত্ত্বৰ অধিক বিকাশৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন : হোমী জেহাংগীৰ ভাভাই তেওঁৰ অৱদানৰ বাবে মৰণোত্তৰভাৱে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল নেকি?

উঃ হয়, ভাভাই মৃত্যুৰ পিছতো তেওঁৰ অৱদানৰ স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯৭২ চনত তেওঁ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ ব্যতিক্ৰমী অৱদানৰ বাবে মৰণোত্তৰভাৱে ভাৰতৰ অন্যতম সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান পদ্ম বিভূষণ বঁটা লাভ কৰে। এই স্বীকৃতিয়ে ভাভাৰ কৰ্মৰ চিৰস্থায়ী প্ৰভাৱ আৰু ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক পৰিৱেশ গঢ় দিয়াত তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য ভূমিকা প্ৰতিফলিত কৰিছিল।

Post a Comment